Idealen zijn niet gratis, toch doen ze het: veertig mensen die kozen voor meer zin

Soms moet je even doodgaan om daarna te leven. Nee, ik heb het niet over een bekend religieus verhaal dat vooral in de paastijd veel aandacht krijgt. Mijn hoofdpersoon is een Nederlander die overleed op zijn 54e door een zware hartstilstand. Na veertig uur coma op de intensive care wordt hij weer wakker. Tegen alle verwachtingen in ontwaakt hij niet als een kasplantje, maar als de man die hij was. Maar dan anders.

De nacht die alles veranderde
Vóór dit ziekenhuisbezoek was hij een hardwerkende journalist met een gezin. Hij keek niet veel naar binnen – zo omschrijft hij dat zelf. Tot die ene nacht waarin hij er opeens niet meer was. Toen het leven opnieuw ‘aanklopte’, verdiepte hij zich in de vraag wat het leven voor hem betekent. In zijn werk richt hij zich op wat mensen drijft: zingeving. Hij maakt interviews met mensen die, net als hij, in hun leven aangeraakt werden door de dood, maar toch het leven weer terugkregen.

Wat als pessimisme niet het laatste woord heeft?
De gesprekken leidden tot een serie boeken over wat het leven zinvol maakt. Als ik in de bibliotheek ben, herken ik zijn naam bij één van de uitgestalde boeken: Fokke Obbema. Ik neem het boek mee, omdat titel en ondertitel me nieuwsgierig maken: Idealen – hoopgevende verhalen over in actie komen.
In het boek reflecteert hij op zijn eigen drijfveren voor dit thema. Als hij om zich heen kijkt, ziet hij veel ruimte voor pessimisme en cynisme. Dat leidt tot diepe gevoelens van machteloosheid over ontwikkelingen als klimaatopwarming en opkomend radicaal-rechts.

Mensen die een andere weg kozen
In meer dan veertig interviews laat hij mensen vertellen over waar hun motivatie vandaan komt. Van daaruit geven ze hun leven een andere wending. Ze richten organisaties op of kiezen bewust voor een weg die afwijkt van de doorsnee paden. Neem Djûke Stammeshaus, die als ambtenaar bij Buitenlandse Zaken haar diplomatieke carrière in Brussel inwisselt voor de theaterwereld. In een musical kan ze beter haar migratieverhaal kwijt dan in de politieke context. Haar familiegeschiedenis, met Joodse en Indonesische wortels, was de aanleiding voor haar idealistische keuze.

Ze had het anders kunnen hebben, maar kiest toch dit
Voor die keuze betaalt ze wel een prijs. “Collega’s met wie ik ben begonnen, zitten nu op mooie posten in het buitenland, terwijl ik me in leven hou met een baantje in de horeca. Maar dat heb ik er graag voor over wanneer ik merk hoezeer mijn voorstelling mensen raakt. Ik heb hem ook op Buitenlandse Zaken gespeeld. Het leidde tot tranen bij collega’s, ze herkenden alles, ook zichzelf.”

Zeven lessen uit veertig levens
Terugkijkend op alle verhalen zijn er overeenkomsten te vinden, al zijn de mensen en wat ze doen heel verschillend. Ik ontdek zeven lessen.

1. Er zijn (waarschijnlijk) meer idealisten dan je denkt
Het beeld dat ik van idealisten heb – naïef, dromerig, optimistisch – klopt vaak niet. Natuurlijk is de definitie bepalend. Uit het boek concludeer ik dat het in elk geval mensen zijn die zich inzetten voor een groter geheel. Dat kan zich op diverse manieren uiten. Bij een klimaatadvocaat door het voeren van rechtszaken tegen Shell en de Nederlandse staat. Bij een medewerker van het Centraal Orgaan opvang asielzoekers door midden in de Jordaan tientallen minderjarige asielzoekers te begeleiden. Of door een organisatie op te richten die de democratie wil versterken en burgerberaden over maatschappelijke kwesties stimuleert.

2. Idealen kunnen op allerlei manieren verkeerd uitpakken
Het risico bestaat dat mensen, verblind door hun idealen en met de beste bedoelingen, schade aanrichten. Ze praten rampzalige effecten van revolutionaire acties goed of zien vreselijke mislukkingen als geleerde lessen die niet te vermijden zijn.
Het boek kent vooral veel pragmatische idealisten. Denk aan het helpen van kansarme jongeren of kwetsbare ouderen, werken aan ethisch verantwoorde AI of opkomen voor het lot van dieren. Ook dat zijn moeilijk haalbare doelen, maar ze gaan eerder over deelgebieden, bijna nooit over de maatschappij als zodanig. De pragmatische aanpak lijkt hoopgevend, omdat de kans op grote teleurstellingen hierdoor kleiner wordt.

3. Toch zijn idealen juist nu maatschappelijk gezien hard nodig
Als je je ogen en oren ook maar een beetje openzet, zie je dat eigenbelang voorop staat. Uit onderzoek blijkt dat de meeste Nederlanders vinden dat het belangrijkste is om vandaag van het leven te genieten, morgen zorgt wel voor zichzelf. Als voormalig staats- en bestuursrechtjurist schrik ik telkens weer van de aanvallen op een ideaal dat zo lang vanzelfsprekend was: de democratische rechtsstaat.
Ik ben daarom blij en opgelucht om te lezen dat er mensen bereid zijn om fundamentele waarden te verdedigen en nooit opgeven.

4. Idealen kunnen het leven zin geven
De aanleiding om te gaan leven vanuit een ideaal, kan enorm verschillend zijn. Vaak ligt het fundament in een trauma. Dat zet mensen aan om de wereld voor anderen beter te maken. Ook wereldgebeurtenissen kunnen die impact hebben. Neem de Brexit of de verkiezing van Trump.

5. Zonder eigenbelang gaat het niet
Vaak worden idealisten met hun inspanningen voor een betere wereld als heiligen gezien die zichzelf helemaal wegcijferen. Dat blijkt veel genuanceerder te liggen. Een aantal keren lees ik dat de geïnterviewden dankbaar zijn dat ze iets voor anderen mogen betekenen, maar dat ze hun werk zeker ook voor zichzelf doen. Treffend is de uitspraak: “Nou, ik krijg gewoon betaald en ik leer veel, dus zo onbaatzuchtig is het niet. Bovendien wil ik die betere wereld ook voor mezelf”.

6. De schaduwzijde: idealen roepen weerstand op en vergen vaak een prijs
Idealisten blijken vaak een prijs te moeten betalen. Regelmatig bekennen ze dat ze achteraf inzien dat ze in het streven naar een betere wereld hun partner of kinderen te weinig aandacht gaven. Zelfs als de buitenwereld kritische opmerkingen maakte, gaan ze gedreven verder voor het hoge ideaal.
En als idealisten te hard werken, leidt dat vaak tot problemen bij henzelf. De hele wereld op je schouders nemen, is te veel gevraagd.

7. Idealen staan voor meer dan hun eigenlijke doel
Het is natuurlijk prachtig, al die bevlogenheid. Maar wordt de wereld er ook echt beter van? De meeste idealisten tonen bescheidenheid. Ze zijn niet blind voor de tegenkrachten, maar onderstrepen hoe belangrijk het is om kleine stappen te nemen. Ook voelen ze de morele waarde van het goede doen. En putten daar hoop uit. Het feit dat ze een actieve rol in de toekomst hebben, drijft hen om door te gaan.

Ouder worden, radicaler worden
Wat me opvalt, is dat als de motor van het idealisme is aangezet, deze meestal niet meer uitgaat. Integendeel: het lijkt alsof hij in de loop van de tijd juist harder gaat draaien. Zo vertelt huisarts Hans Peter Jung: “Het mooie van mijn leeftijd, ik ben nu zestig, is dat ik radicaler kan zijn, omdat ik me onafhankelijk voel. Wanneer je jong bent, (…), ben je ook kwetsbaar, want je weet nog niet waar je terechtkomt. Die zorg heb ik niet.“

Fokke Obbema overleefde een hartstilstand en begon opnieuw te kijken naar wat ertoe doet. Waar wacht jíj nog op?

Boekgegevens
Fokke Obbema
Idealen – hoopgevende verhalen over in actie komen
Uitgeverij Atlas Contact, ISBN 9789045052144
 

Extra
Het blog ‘Als je denkt dat 40 oud is, wacht dan maar tot je zingeving ontdekt’ beschrijft een ander boek van Fokke Obbema.
 

Bronnen
Peter Kanne: Genotzuchtige Nederlander raakt slaapwandelend achterop in de wereld. In: de Volkskrant, 11 december 2024
Jannetje Koelewijn: De man die even dood was: ‘Ik durf kwetsbaarder te zijn, ook tegenover mijn vrienden’. In: NRC, 14 november 2019
Fokke Obbema: Wat leverden 67 gesprekken met idealisten op? In: de Volkskrant, 8 september 2025.
Marije Remmelink: Interview met Fokke Obbema. ANBO-PCOB
Evert van der Veen: Geloof in Mensen. Boekenkrant, 19 oktober 2025
Bertrand Weegenaar: Idealen. Hoopvolle verhalen om in actie te komen. Managementboek, 7 november 2025
 

► Fotocredit
Bovenrand: DolfiAm op Pixabay
In blog: afbeelding gemaakt met PhotoFunia